مهدی اصلانی :
هفته‌ی پیش، چشم گرداندم به ترانه‌ی «قلندر»، با کلام اردلان سرفراز؛ ترانه‌ای که انتخاب خود شاعر از میان سرایش‌هایش است. بخشی از خوانش خود از «قلندر» را هم‌رسان کردم.
این بار می‌خواهم روی چهار مصراع آن مکث کنم.
هوا شدی نفس شدم / تیشه زدی ریشه شدم
آب شدی عطش شدم / سنگ زدی شیشه شدم
چرا اردلان در برابر سنگ، سنگ نمی‌شود؟ چرا شکننده می‌شود؟ آیا باید این‌را گونه‌ای تسلیم خواند؟ یا نوعی امتناع از سنگ‌شدن در جهان سنگ‌اندازان؟
هوا شدی نفس شدم: هوا و نفس دو عنصر مکمل‌اند. هوا بیرون از من است و نفس درون من. تو به چیزی تبدیل می‌شوی که برای زنده‌ماندن به آن نیاز دارم.
تیشه زدی ریشه شدم: تیشه ابزارِ بریدن است و ریشه نماد استقرار و رویش. ضربه‌ی تیشه باید ریشه را قطع کند، اما اردلان با شاعرانه‌گی‌ی منحصربه‌فردش نتیجه‌ای وارونه می‌گیرد: تیشه می‌زنی و من ریشه می‌شوم.
آب شدی عطش شدم: آب باید عطش را فروبنشاند. این دیگر تنها نیاز به آب نیست؛ تبدیل‌شدن آب به سرچشمه‌ی عطش است. اگر اردلان می‌گفت آب شدی و من تو را نوشیدم و عطشم فرونشست، ما دیگر با چنین تناقض شاعرانه‌ای و شعر مواجهه نبودیم.
و نقطه‌ی اوج چهار تصویر: سنگ زدی شیشه شدم
در منطق متعارف، در برابر سنگ یا باید سپر انداخت یا سنگ شد؛ نه شیشه! اما قلندر در برابر سنگ، سنگ نمی‌شود. اجازه نمی‌دهد ضربه‌ای که دریافت کرده، ماهیتش را با ماهیت ضربه‌زننده هم‌سنگ کند. او شبیه خشونت نمی‌شود. قلندر است!
و می‌ماند این پرسش کلیدی: آیا این «تو» در هر چهار مصراع همان مخاطب واحدِ شاعر است؟
اگر چنین باشد، این مخاطب گاه به شاعر زنده‌گی می‌بخشد، گاه او را می‌تراشد و زخمی می‌کند، گاه عطشش را می‌افزاید و گاه با سنگ‌زدن، او را شیشه می‌کند. شاید همین دوگانگی از مهم‌ترین پیچیدگی‌های «قلندر» باشد.
حالا شاید روشن‌تر باشد چرا «قلندر» انتخاب نخست سرفرازِ ترانه از میان بی‌شمار سرایش‌های اوست.
———-
پ‌ن: در میانه‌ی کاری نوشتاری هستم که سنگی است بزرگ و به‌قاعده باید نشانه‌ی نزدن باشد! اما این سنگ را برداشته‌ام و با سخت‌جانی بر دوش می‌کشم. دور نخواهد بود اما کی از تنور بیرون بیاید و پخته شود، نمی‌دانم! که بماند به فصلش!
روزنوشت‌ها و گاه‌نوشت‌ها، دمی آسودن در بستر ادبیات است
