مشابهت سلیمان و داود با اداد نیراری و سلمانسار

 جواد مفرد کهلان ;

شباهت یا مطابقت پادشاهان اسطوره‌ای-تاریخی تورات، یعنی داود و سلیمان، با پادشاهان بزرگ آشور مانند ادد-نیراری   (Adad-nirari)  و سلمانسار (Shalmaneser)، یکی از فرضیه‌های جذاب در حوزه «اسطوره‌شناسی تطبیقی» و «نقد تاریخی عهد عتیق» است.

بسیاری از پژوهشگران تاریخِ خاورمیانه باستان (مانند فرضیاتی که در پژوهش‌های مکتوب اسطوره‌شناسی مطرح شده) معتقدند که بخش مهمی از داستان‌های باشکوه ثروت، فتوحات و جلال داود و سلیمان در تورات، بازتابی دگرگون‌شده از پادشاهان مقتدر امپراتوری آشور است؛ چرا که شواهد باستان‌شناسیِ مستقیم و هم‌دوره‌ای برای یک امپراتوریِ پهناور یهودی در سدۀ ۱۰ پیش از میلاد در اورشلیم بسیار ناچیز است.

اصلی‌ترین محورهای این مشابهت به شرح زیر است:

۱.  ریشه‌شناسی نام‌ها (اتیمولوژی)

  • داود و ادد-نیراری: نام «ادد» (یا هداد) خدای طوفان، باران و جنگ در میانرودان و شام بود. در نام پادشاهانی چون ادد-نیراری یکم یا سوم، بخش اول نام به این خدا اشاره دارد. در اسطوره‌ها، خدای هداد کشنده غول چندسر دریا (لوتان) است؛ این پیروزی اساطیری شباهت بسیار زیادی به داستان نبرد داود و جالوت (غول فیلیسطی) دارد. از سوی دیگر، واژه «داود» در عبری به معنای «محبوب» یا «گرامی» است و برخی فرضیه‌ها نام او را استخراجی از القاب و کارکردهای جنگاوری ادد می‌دانند.
  • سلیمان و سلمانسار: نام سلیمان (شلومو در عبری) از ریشه «ش-ل-م» به معنی صلح و آرامش است. نام پادشاهان آشوری یعنی سلمانسار (شولمانو-اشارد) نیز حاوی نام خدای «شولمانو» (خدای صلح و زیرزمین) است. این هم‌پوشانیِ معنایی میان «سلیمان شاهِ صلح‌جو» و «سلمانسار»، یکی از قوی‌ترین نشانه‌های گرته‌برداری اساطیری به شمار می‌رود.

۲.  رابطۀ پدر و پسری و توالی حکومت

در تاریخ آشور، هم در عهد «آشور میانه» (قرن ۱۳ پ.م) و هم در عهد «آشور نو» (قرن ۸ و ۹ پ.م)، ما شاهد توالی پادشاهیِ یک پدر جنگجو و یک پسر معمار/مقتدر هستیم:

  • دوره اول (آشور میانه): ادد-نیراری یکم پادشاهی جنگاور بود که مرزهای آشور را به شدت گسترش داد (مانند داود)؛ پسر و جانشین او سلمانسار یکم، دست به بازسازی معابد بزرگ زد و برنامه ساخت‌وساز عظیمی راه انداخت (مانند سلیمان که معبد اورشلیم را ساخت).
  • دوره دوم (آشور نو): ادد-نیراری سوم پادشاهی بود که فتوحات زیادی در غرب (سوریه و فلسطین) داشت و پس از او پسرش سلمانسار چهارم به تخت نشست.

۳.  ملکه سبا، بت‌شبع و ملکه‌های آشوری

یکی از جالب‌ترین پیوندهای این فرضیه، نقش زنان قدرتمند در حکومت این پادشاهان است:

  • مادر ادد-نیراری سوم، ملکه معروف و قدرتمند آشور به نام سمیرامیس (شامورامات) بود که در زمان کودکی پسرش، به عنوان نایب‌السلطنه با اقتدار فرمانروایی می‌کرد.
  • در کنار سلمانسار نیز ملکه قدرتمندی به نام حَما (Hama) حضور داشت.
  • پژوهشگران تطبیقی بر این باورند که داستان‌های باشکوه و افسانه‌ای مربوط به ملکه سبا در برخورد با سلیمان و همچنین شخصیت بت‌شبع (مادر سلیمان و همسر داود)، تا حد زیادی الهام‌گرفته از روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای پیرامون ملکه‌های مقتدر آشوری یعنی سمیرامیس و حما شکل گرفته است.

۴.  جغرافیای فتوحات و ثروت افسانه‌ای

در کتاب مقدس آمده که قلمرو سلیمان تا رود فرات امتداد داشت و او از پادشاهان منطقه باج و خراج می‌گرفت و تجارت اسب می‌کرد. در مستندات تاریخی، این سلمانسار سوم بود که بارها از رود فرات گذشت، با ائتلاف پادشاهان شام و اسرائیل جنگید، دمشق را محاصره کرد و از پادشاهان فنیقی (صور و صیدا) و پادشاهان یهود خراج‌های سنگین طلا و نقره دریافت کرد. جلال و جبروت پادشاهی آشور در این دوران، به عنوان الگویی برای بازآفرینی «عصر طلایی اسرائیل» در متون بعدی عهد عتیق مورد استفاده نویسندگان قرار گرفته است.

نتیجه‌گیری:

از دیدگاه نقد تاریخی، نویسندگان تورات در دوران تبعید بابل یا پس از آن، با تلفیق نام‌ها، فتوحات، و عظمتِ پادشاهان امپراتوری‌های بزرگی چون آشور (به‌ویژه زوج‌های پادشاهی ادد-نیراری/سلمانسار)، حماسه‌ای ملی و بومی برای هویت یهودی خلق کردند و پادشاهان خود را با همان شکوه پادشاهان میانرودان بازآفرینی نمودند.