مطابقت بلعم باعورا با ثریت/اوشنر از خاندان پائورو جیرا (بسیار داتا، زال/پیر دانا) در اوستا

جواد مفرد :

نامهای بلعم (بلعنده) و باعورا منابع توراتی و قرآنی در زبانهای هندوایرانی به ترتیب به معانی «کودک دانا، مزدک» و «معرب پائورو اوستایی= بسیار، در نام پائورو جیرا» هستند. متقابلاً نامهای اوستایی ثریت و اوشنر (وزیر کاووس) به ترتیب به معنی «خورنده یا خورده شده» و «مرد دانا، مزدک» هستند. بنا به اساطیر ایرانی اوشنر (مرد دانا) در شکم مادر سخن گفت. بلعم محلی کنعان (بلعام) همچنین نام پیشگویی در سمت اردن آمده است که از خود اسطوره ای ندارد.

اسطورۀ مشابه آنها:

مطابق روایات اسلامی بر اساس برخی منابع زمانی که بلعم خواست برای نفرین حضرت موسی و قومش برود، الاغ او از حرکت باز ایستاد. بلعم او را کتک زد و این عمل، سه مرتبه تکرار شد. سپس حیوان به اذن الهی به سخن آمد و به بلعم گفت که ملائکه را می‌بیند که جلوی او را می‌گیرند. این داستان در تورات نیز آمده است.

متقابلاً به روایت کتاب پهلوی دینکرد تورانیان روان کاووس را تباه کردند و او به ثریت (خورده شده) فرمان داد که گاو مرز یاب بین ایران و توران را بکشد. گاو به زبان آدمیان با او سخن گفتن آغاز کرد که اگر به این گناه مبادرت کنی دچار ملامت و سرزنش وجدان خواهی شد و…. و سرانجام‌ ثریت از این گناه توسط سگان وحشی (یا سگان هار) در جنگل دریده و خورده شد.

اسطورهٔ بلعم باعورا

بلعم باعورا (یا بلعام بن باعور) شخصیتی نیمه‌افسانه‌ای و نمادین در روایت‌های عهد عتیق (تورات)، قرآن و متون اسلامی است که به عنوان مظهر «عالم دنیاپرست و سقوط‌کرده» شناخته می‌شود. او در ابتدا عابدی مستجاب‌الدعوه و دانا به اسم اعظم خداوند بود، اما به دلیل پیروی از هوای نفس، فریب فرعون یا پادشاهان موآب را خورد و در برابر حضرت موسی ایستاد.

داستان و ابعاد مختلف این اسطوره را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:

  • مقام علمی و معنوی اولیه: بر اساس روایات، بلعم از علمای بنی‌اسرائیل یا عابدان شام بود. او به چنان مرتبه‌ای از معنویت رسیده بود که کرامات زیادی داشت و هر دعایی که می‌کرد مستجاب می‌شد.
  • ماجرای انحراف و تقابل با موسی: هنگامی که حضرت موسی و لشکرش به سرزمین موآب (یا کنعان) نزدیک شدند، پادشاه آن منطقه (یا به روایتی فرعون) از بلعم خواست تا با استفاده از حق تقدم خود در مستجاب‌الدعوه بودن، بنی‌اسرائیل را نفرین کند. بلعم ابتدا مخالفت کرد، اما با وسوسه همسرش، هدایای مادی و وعده‌های دنیوی، تسلیم شد.
  • راهبرد فساد و طاعون: وقتی بلعم اقدام به نفرین کرد، زبانش به اذن خدا چرخید و به جای نفرین، برای بنی‌اسرائیل دعا کرد. او که در هدفش ناکام مانده بود، به پادشاه پیشنهاد کرد زنان آرایش‌کرده را به میان لشکر موسی بفرستد تا آن‌ها را به گناه و فحشا بکشانند. این طرح عملی شد و شیوع گناه در میان قوم موسی، خشم الهی و بیماری طاعون را به همراه داشت که باعث مرگ هزاران نفر شد.
  • تمثیل قرآن و تشبیه به سگ: در آیات ۱۷۵ و ۱۷۶ سوره اعراف، بدون ذکر مستقیم نام او، به داستانش اشاره شده است. قرآن او را کسی می‌داند که آیات الهی به او داده شد ولی خود را از آن‌ها تهی ساخت و پیرو شیطان شد. قرآن حال او را به سگی هار تشبیه می‌کند که در هر صورت (چه به او حمله کنی و چه رهایش کنی) زبانش را مانند سگان هار از دهان بیرون می‌آورد؛ نمادی از انسان‌های حریص و دنیاپرست که هیچ‌چیز آن‌ها را سیر نمی‌کند.
  • روایت الاغ بلعم: در داستان‌های عامیانه و روایات آمده است که وقتی بلعم سوار بر الاغ خود به سمت کوه می‌رفت تا بنی‌اسرائیل را نفرین کند، الاغ از حرکت ایستاد و به زبان آمد تا جلوی او را بگیرد، اما بلعم حیوان را به‌شدت کتک زد. در متون اسلامی ذکر شده که اسم اعظم پس از این ماجرا از او گرفته شد، اما الاغ او به دلیل این نافرمانی آگاهانه، پاداش بهشتی یافت.