جواد مفرد کهلان :

نام قوم هایاسای ارمنستان کهن می تواند به معنی مردم محل آهن یا فلز باشد:

आयस n. Ayasa iron

Hayasa: Martirosyan derives it from Proto-Indo-European *h₂éyos (“metal”), thus “land abounding in metal”.

ولی خود نام آرمن نه مربوط به هایاسا (مردم محل فلز/آهن؛ هایک نیای اساطیری ارامنه) بلکه مربوط زوج نام آن، ازّی (نجیب، آرا و آرام اساطیری) به معنی مردم نجیب یا منرادف نام پایتخت آنها توشپا (وان) است:

Azzi /Ezzi (good) in Hittitian

ara- : suitable, good. in Hittitian

در رابطه با معنی مردم محل آهن هایاسا گفتنی است نقش مهم ارمنستان در تاریخچهٔ کشف و توسعه فلز آهن شامل ابعاد زیر است:

• منبع غنی سنگ‌آهن: فلات ارمنستان به دلیل داشتن ذخایر عظیم و سطحی سنگ‌آهن (مانند معادن تاریخی بزرگ نظیر هرازدان و سوارانتس) شرایط ایده آلی را برای انسان‌های باستان فراهم کرد تا بتوانند بدون نیاز به حفر چاه‌های عمیق، به این فلز دسترسی پیدا کنند.
• روایت‌های تاریخی یونان باستان: آشیل (Aeschylus)، نمایشنامه‌نویس نامدار یونان باستان، در آثار خود صراحتاً ارمنستان را محل پیدایش و زادگاه آهن نامیده است. همچنین ارسطو در نوشته‌های خود به کیفیت بالای آهن ارمنستان اشاره کرده و می‌گوید آهن این منطقه زنگ نمی‌زند.
• سایت باستانی متسامور (Metsamor): یکی از کلیدی‌ترین شواهد باستان‌شناسی عصر آهن در ارمنستان، مجتمع متسامور است. کاوش‌ها در این منطقه نشان داده که یک مرکز متالورژی و ذوب فلزات بسیار پیشرفته از اواخر عصر برنز و اوایل عصر آهن در این ناحیه وجود داشته که کارگاه‌های ذوب سنگ‌آهن و فرآوری آن را در خود جای داده بود.
• اختراع دم‌های آهنگری: دانشمندان معتقدند فلات ارمنستان در هزاره دوم پیش از میلاد محل اختراع دم‌های هوای مخصوص کوره‌ها بود. این اختراع کلیدی اجازه داد دمای کوره به حد لازم برای ذوب و احیای سنگ‌آهن برسد و عملاً بشر را از عصر مفرغ (برنز) وارد عصر آهن کند.

اقوام هایاسا و ازّی

اتحادیه قبیله‌ای و پادشاهی باستانی در عصر برنز است که در هزاره دوم پیش از میلاد (حدود قرن ۱۵ تا ۱۲ قبل از میلاد) در ارتفاعات ارمنستان و بخش‌های شرقی آناتولی (حوضه فرات علیا و نزدیکی دریاچه وان) قرار داشت.

تاریخچهٔ هایاسا و ازّی

این کنفدراسیون از ادغام دو منطقه یا قبیله به نام‌های هایاسا (در شمال و حوضه رود چوروق) و ازّی (در جنوب و شمال فرات) شکل گرفته بود.

وقایع مهم تاریخ هایاسا-ازّی عبارتند از:

رابطه با امپراتوری هِتی: این قلمرو همسایه شرقی امپراتوری قدرتمند هتی (Hittites) بود. منابع خط میخی هتی‌ها سرشار از گزارش‌هایی درباره روابط پرفراز و نشیب با هایاسا-ازّی است؛ روابطی که بین جنگ‌های خونین، غارت پایتخت هتی‌ها (خاتوشا) توسط هایاسا، و معاهدات صلح و تبدیل شدن هایاسا به ایالت تحت‌الحمایه (واسال) در نوسان بود.

خاستگاه و ریشهٔ ارمنیان: بسیاری از زبان‌شناسان و مورخان (به‌ویژه تاریخ‌نگاران ارمنی) نام «هایاسا» را با نام بومی کشور ارمنستان یعنی «هایاستان» (Hayastan) و نام خود مردم ارمنی «های» (Hay) مرتبط می‌دانند. پسوند «سا» در زبان هتی به معنای «سرزمین» است، بنابراین هایاسا به معنای «سرزمینِ های» تعبیر می‌شود. از این رو، این اتحادیه به عنوان یکی از نخستین ساختارهای سیاسی پروتو-ارمنی (نیا-ارمنی) شناخته می‌شود.

فروپاشی: این اتحادیه سرانجام در حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد و همزمان با «فروپاشی عصر برنز» (که امپراتوری هتی را نیز نابود کرد) از بین رفت. مردمان این منطقه بعدها با قبایل دیگر ترکیب شدند و پادشاهی‌های بعدی منطقه مانند اورارتو (سرزمین رودخانه ها) و نائیری (سرزمین رودخانه ها) را شکل دادند.

در زبانهای ایرانی نامهای آرارات و ماسیس و حارث (هاریس) مربوط به کوه بزرگ آرارات که ارامنه کوه آزاد نامیده اند به معانی کوه آزاد (هرَ-رات)، کوه بسیار نیرومند و کوه نیرومند (هَریس) به نظر می رسند. اما نام آرارات در ارتباط لغوی توراتی با نام اورارتو (آلارود، سرزمین رودخانه ها) برگرفته اور-اَرارو-ات-و اکدی به معنی سرزمین رودخانه ها به نظر می رسد.

چنانکه اشاره رفت نام ارمن همچنین می تواند مترادف با نام توشپا (وان، محل استقرار لذت و آرامش) پایتخت اورارتو بوده و از آن اخذ شده باشد:

आरमण n. AramaNa resting-place

आरमण n. AramaNa pleasure

आरमण n. AramaNa pause

आरमण n. AramaNa enjoyment

आरमण n. AramaNa delight

तोष m. tosha pleasure

तोष m. tosha delight

पायु m. pAyu protector

पायु m. pAyu guard

वनस् n. van[as] desire, love